Als je Matteüs, Marcus en Lucas achter elkaar hebt gelezen, is je vast iets opvallends opgevallen: deze drie evangeliën vertellen vaak dezelfde verhalen, in dezelfde volgorde, soms bijna met dezelfde woorden. Dat is geen toeval. Ze worden de synoptische evangeliën (van het Griekse synopsis, «samenziening») genoemd, en wetenschappers bestuderen hun opmerkelijke overeenkomsten al meer dan twee eeuwen. Volgens Britannica is meer dan 97% van de inhoud van het Marcusevangelie terug te vinden in Matteüs en/of Lucas — een mate van gelijkenis die fascinerende vragen opwerpt over hoe deze evangeliën zijn ontstaan.
Belangrijkste punten
- Matteüs, Marcus en Lucas worden synoptisch genoemd omdat ze een gemeenschappelijke structuur, een vergelijkbaar perspectief en veel dezelfde inhoud delen.
- De term «synoptisch» werd geïntroduceerd door de Duitse geleerde Johann Jakob Griesbach in 1776, toen hij de eerste moderne vergelijking van de drie evangeliën in parallelle kolommen publiceerde.
- Meer dan 97% van het Marcusevangelie is terug te vinden in Matteüs en/of Lucas.
- Onderzoekers spreken van drievoudige traditie voor de stof die in alle drie evangeliën voorkomt, en van dubbele traditie voor de stof die alleen Matteüs en Lucas gemeenschappelijk hebben.
- De tweebronnentheorie — de meest gangbare verklaring — stelt dat Matteüs en Lucas elk zelfstandig gebruik maakten van Marcus, plus een verloren verzameling uitspraken genaamd Q (van het Duits Quelle, «bron»).
- Elk evangelie heeft zijn eigen auteur, doelgroep en theologische nadruk: Marcus is actiegericht en bestemd voor christenen in Rome; Matteüs staat in het teken van de wet en richt zich tot Joodse christenen; Lucas is meelevendend en gericht op geletterde heidenen.
- Het Johannesevangelie is niet synoptisch: het deelt slechts ongeveer 8% van zijn inhoud met de andere drie.
Wat betekent «synoptisch» precies?
Het woord synoptisch betekent in het Grieks «samen gezien». Toegepast op Matteüs, Marcus en Lucas duidt het aan dat de drie evangeliën in parallelle kolommen naast elkaar gezet en in één oogopslag gelezen kunnen worden — hun verhaallijn, volgorde en formuleringen sluiten zo nauw op elkaar aan dat de parallellen onmogelijk te missen zijn.
Deze visuele aanpak werd gepioneerd door Johann Jakob Griesbach (1745–1812), een Duits nieuwtestamenticus. In 1776 publiceerde hij zijn Synopsis Evangeliorum — een naast-elkaar-plaatsing van de drie evangeliën — in plaats van ze zoals zijn voorgangers te harmoniseren tot één vloeiend verhaal. Die publicatie luidde in wat onderzoekers het synoptisch probleem noemen: de vraag waarom deze drie evangeliën zo sterk op elkaar lijken en welke literaire relatie ze verbindt.
Citaatkapsel: Griesbachs Synopsis Evangeliorum (1776) was de eerste die Matteüs, Marcus en Lucas in parallelle kolommen plaatste. Zijn aanpak verving harmonisering door directe vergelijking, waarbij zowel opvallende woordelijke overeenkomsten als betekenisvolle verschillen zichtbaar werden — en hij legde de basis voor twee eeuwen synoptisch onderzoek. (Bron: Cambridge University Press, J. J. Griesbach: Synoptic and Text-Critical Studies 1776–1976)
Hoeveel overlappen de drie evangeliën?
De overlapping is enorm — en statistisch nauwkeurig. Het Marcusevangelie telt 661 verzen. Hiervan verschijnen er, selon Britannica, meer dan 600 in Matteüs en circa 350 in Lucas. Met andere woorden:
- 97% van Marcus is terug te vinden in Matteüs en/of Lucas.
- Slechts circa 31 verzen van Marcus hebben geen parallel in de twee andere synoptische evangeliën.
- Circa 76% van de Marcus-stof staat zowel in Matteüs als in Lucas (drievoudige traditie).
- Matteüs en Lucas delen bovendien circa 200 verzen met uitspraken die niet in Marcus voorkomen (dubbele traditie).
Wat zijn de drievoudige en dubbele traditie?
De drievoudige traditie omvat de stof die in alle drie synoptische evangeliën voorkomt: de doop van Jezus, de verzoeking in de woestijn, de spijziging van vijfduizend mensen, de verheerlijking op de berg. Deze gemeenschappelijke verhalende kern vormt ruwweg de helft van de inhoud van Matteüs en Lucas en het grootste deel van Marcus.
De dubbele traditie omvat circa 200 verzen die Matteüs en Lucas gemeenschappelijk hebben, maar die ontbreken in Marcus. Deze stof bestaat vrijwel uitsluitend uit uitspraken en redevoeringen: de Zaligsprekingen (Matteüs 5:3–12 / Lucas 6:20–23, Nieuwe Bijbelvertaling), het Onze Vader (Matteüs 6:9–13 / Lucas 11:2–4), de gelijkenis van het verloren schaap (Matteüs 18:12–14 / Lucas 15:4–7, NBV21). Dit gemeenschappelijke corpus bracht onderzoekers ertoe de Q-bron te postuleren.
Elk evangelie bevat ook eigen stof: M-stof (eigen aan Matteüs: de wijzen uit het Oosten, de Bergrede in volle omvang) en L-stof (eigen aan Lucas: de verloren zoon in Lucas 15:11–32, de barmhartige Samaritaan in Lucas 10:25–37, NBV21).
Wat is het synoptisch probleem?
Het synoptisch probleem is de wetenschappelijke vraag die al speelt sinds Griesbach: In welke volgorde zijn de drie evangeliën geschreven, en hebben de auteurs elkaars teksten als bron gebruikt?
Drie hoofdantwoorden zijn voorgesteld:
-
Marcusprioriteit (tweebronnentheorie) — Marcus is het eerst geschreven. Matteüs en Lucas gebruikten elk zelfstandig Marcus plus een verloren logiabronn Q. Dit is de meerderheidspositie onder de meeste nieuwtestamentici vandaag.
-
Griesbach-hypothese (twee-evangeliënhypothese) — Matteüs is het eerst geschreven, Lucas gebruikte Matteüs, en Marcus is een samenvatting van beide.
-
Farrer-hypothese — Marcus staat aan het begin, Matteüs gebruikte Marcus, Lucas gebruikte beiden (geen Q nodig). Deze hypothese wint terrein.
Er is geen consensus bereikt. Het debat is nog open.
Wat is de Q-bron?
Q (van het Duits Quelle, «bron») is de naam van een hypothetisch document dat is gepostuleerd om de circa 200 gedeelde uitsprakeverzen van Matteüs en Lucas te verklaren die ontbreken in Marcus. Er is nooit een manuscript van Q gevonden, en geen enkele antieke auteur vermeldt het. Het is een wetenschappelijke gevolgtrekking — geen fysiek document.
Hoe verschillen Matteüs, Marcus en Lucas van elkaar?
| Kenmerk | Matteüs | Marcus | Lucas |
|---|---|---|---|
| Traditionele auteur | Matteüs (apostel, tollenaar) | Johannes Markus (metgezel van Petrus) | Lucas (arts, metgezel van Paulus) |
| Primaire doelgroep | Joodse christenen | Heidense christenen in Rome | Geletterde Griekstalige heidenen |
| Geschatte datering | 80–90 n.Chr. | 65–70 n.Chr. | 80–85 n.Chr. |
| Hoofdthema | Jezus vervult de wet en de messiaanse profetieën | Jezus als de krachtige en urgente Zoon van God | Jezus als universele Verlosser, met name van gemarginaliseerden |
| Opening | Geslachtsregister vanaf Abraham (Matteüs 1:1–17, NBV21) | Doop van Jezus (Marcus 1:1–11) | Geslachtsregister vanaf Adam (Lucas 3:23–38) |
| Eigen stof | Wijzen, Bergrede, Grote Opdracht | Uitleg van Joodse gebruiken en Aramese woorden | Verloren zoon, Barmhartige Samaritaan, Lofzang van Maria |
| Aanbevolen vertaling | Nieuwe Bijbelvertaling (NBV21), Statenvertaling | NBV21 | NBV21, Willibrordvertaling |
Waarom is Johannes geen synoptisch evangelie?
Het Johannesevangelie staat in een eigen categorie. Terwijl Matteüs, Marcus en Lucas een gemeenschappelijke structuur en grote blokken stof delen, deelt Johannes slechts circa 8% van zijn inhoud met de synoptici. Johannes begint niet met een geslachtsregister of een doop, maar met een kosmische proloog: «In het begin was het Woord» (Johannes 1:1, NBV21). Hij ontwikkelt lange theologische gesprekken in plaats van korte gelijkenissen. Hij bevat episodes die niet in de synoptici voorkomen (de bruiloft te Kana, Nikodemus, de Samaritaanse vrouw, Lazarus) en laat synoptische sleutelgebeurtenissen zoals de verheerlijking weg. Het Johannesevangelie wordt gewoonlijk rond 90–95 n.Chr. gedateerd — later dan de synoptici.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de synoptische evangeliën?
De synoptische evangeliën zijn Matteüs, Marcus en Lucas — drie nieuwtestamentische evangeliën die een gemeenschappelijke structuur, veel dezelfde inhoud en vergelijkbare formuleringen delen. De term «synoptisch» is van het Griekse synopsis («samen gezien»). Meer dan 97% van Marcus is terug te vinden in Matteüs of Lucas.
Waarom is Johannes niet synoptisch?
Het Johannesevangelie deelt slechts circa 8% van zijn inhoud met de synoptici. Structuur, stijl en theologie zijn sterk anders. Johannes wilde de synoptische traditie waarschijnlijk aanvullen, niet herhalen.
Wie introduceerde de term «synoptische evangeliën»?
De Duitse geleerde Johann Jakob Griesbach introduceerde de term in 1776 met de publicatie van zijn Synopsis Evangeliorum.
Wat is de Q-bron?
Q is een hypothetisch document dat is gepostuleerd om de circa 200 gedeelde uitsprakeverzen van Matteüs en Lucas te verklaren die ontbreken in Marcus. Er is nooit een manuscript van Q gevonden.
Welk synoptisch evangelie is het eerst geschreven?
De meeste onderzoekers zijn van mening dat Marcus het eerst is geschreven, circa 65–70 n.Chr. Matteüs en Lucas worden gewoonlijk rond 80–90 n.Chr. gedateerd.
Julien is bijbelonderwijzeres en contentschrijfster bij Bible Expert, met een passie voor het toegankelijk maken van de Schrift voor iedereen, ongeacht christelijke traditie.